به دانشجویان‌ام گفتم: «نگاه کن به زمین». در «تربلینکا» ایستاده بودیم. محوطه‌ای باز، یخبندان، دورتادور پوشیده در جنگلی انبوه. به زمین نگاه کردند. «زیر پایتان،» گفتم بهشان، «شهری است از مرده‌ها. شهری دو برابر مساحت تل‌آویو. ۸۸۰هزار مرده. دلیل مرگ‌شان فقط یک چیز بود – یهودی بودند.».

قلع و قمع تربلینکا تحت نظارت چیزی کمتر از ۳۰ آلمانی انجام شد. بیشتر جنایات به دست یک گردان از اوکرائینی‌ها انجام شد. زندانی‌هایی که سعی کردند از قطارهایی که آن را به اردوگاه می‌بردند فرار کنند، به دست همسایه‌های لهستانی‌ دستگیر شده و تحویل داده شدند. همه، همدست بودند.

مادربزرگ پدری من، هرمینوس، به دست آلمان‌ها در صربستان دستگیر شد. به آشویتس فرستادندش، جایی که در اتاق گاز کشته شد. چرا راه به این درازی را رفت تا کشته شود؟ چرا بیشتر اردوگاه‌ها در لهستان ایجاد شده بود؟ آلمان‌ها می‌دانستند که دست‌کم بخشی از مردم محلی همکاری خواهند کرد.

صدها تن از ساکنان یهودی شهر «جدوابنه» به دست لهستانی‌ها کشته شدند. در ژوئن ۱۹۴۱، همسایه‌های لهستانی‌شان آنها را دستگیر کردند، در طویله حبس کردند، و زنده زنده سوزاندند. پس از جنگ، لهستانی‌ها ادعا کردند قتل‌عام‌ها را آلمان‌ها انجام داده‌اند، اما یهودی‌هایی که جان به در برده بودند، شاهدان واقعیت کشتارهای جمعی بودند.

قانون تازه‌ای که دولت لهستان می‌کوشد به تصویب برساند، همه‌ی این‌ها را منکر می‌شود. یعنی می‌دانیم که در لهستان هم پای «اخبار ساختگی» باز شده است، با سرتیترهای دروغی قانون می‌بافند. گفته‌اند «چیزی به نام اردوگاه مرگ لهستان وجود خارجی ندارد. اردوگاه‌های مرگ، آلمانی بودند». حرف مزخرفی است. هیچ‌ کس نگفته اردوگاه‌های مرگ را لهستانی‌ها ساختند. آلمانی‌ها ساختند. اما آلمانی‌ها اردوگاه‌ها را روی خاک لهستان ساختند، با کمک لهستانی‌ها، و در سایه‌ی سکوت لهستانی‌ها.

در لهستان، برعکس‌اش نیز اتفاق افتاد. ۶۷۰۶ تن از انسان‌های درستکار این ملت از سوی موره هولوکاست در اورشلیم «یاد واشم» بزرگ داشته شده‌اند، رقمی بیش از هر کشور دیگری. بیشتر این‌ها آدم‌های معمولی بوده‌اند که وجدان‌شان اجازه نداده فقط بایستند و تماشا کنند. یهودی‌ها را مخفی کردند، قاچاقی از محل خارج کردند، زندگی یهودی‌ها را نجات دادند. اسرائيل تک‌تک آنها را بزرگ می‌دارد، اما این واقعیت که شمار آنها تنها به چند هزار نفر می‌رسد، فقط دلیلی است بر ابعاد نابودی. یهودی‌ها خود را فقط از آلمانی‌ها مخفی نمی‌کردند؛ آلمانی‌ها در همه‌ی شهرها و روستاها نگهبانی نمی‌دادند. یهودی‌ها خود را از لهستانی‌ها مخفی می‌کردند؛ از خبرچین‌های لهستانی، قاتل‌های لهستانی. سه میلیون یهودی لهستانی به قتل رسیدند (و سه میلیون دیگر در کشورهای دیگر.). قلع‌وقمع‌ تحت مدیریت آلمانی‌ها روی داد و آنها مسؤولیت مستقیم آن را به دوش دارند، اما دست تنها نمی‌توانستند.

یهودی‌ستیزی که پیش از خیزش نازی‌ها موجود بود در تمام اروپا شایع بود، از جمله لهستان. برنامه‌ی کیلس در ۱۹۴۶، به دست سربازها، افسران پلیس، و مردم عادی لهستان انجام شد سندی است بر این که با سقوط نازیسم هم از میان نرفت. رویکرد عمومی در شبکه‌های اجتماعی به انتقاد از این قانون در چند روزه‌ی اخیر آغشته به شرارت یهودی‌ستیزی است و نشان می‌دهد که هنوز امروز هم از میان نرفته است.

فراموش نکرده‌ایم و نبخشیده‌ایم. از هیچ ملتی نمی‌توان انتظار داشت قتل میلیون‌ها تن از فرزندان‌اش را، از جمله یک و نیم میلیون کودک‌اش را ببخشد و از یاد ببرد. این که نخست وزیر (اسرائیل) اعلام کرده قرار است وارد مذاکراتی بشویم، چیزی است که برای من قابل درک نیست. ما در باره‌ی خاطره‌ی هولوکاست مذاکره نمی‌کنیم. امروز، ما با لهستان روابط دوستانه و همکاری‌های مثبت داریم، اما هنگامی که این قانون به سنا برسد، رهبران لهستان می‌بایست بدانند که این دوستی را به خطر انداخته‌اند. بازنویسی تاریخ را تحمل نخواهیم کرد. تلاشی که جهت شانه خالی کردن از مسؤولیت است را تحمل نمی‌کنیم.

شهر مردگان تربلینکا ما را از زیر زمین صدا می‌زند.