پس از انعقاد معاهده ابراهیم میان اسرائیل و امارات، اکنون نسیم تازه ای در منطقه وزیدن گرفته است و سیگنال های امیدوار کننده از طرف برخی کشورها و حتی گروههای ستیزه جو دریافت شده که نشان از ایجاد نظم جدید در منطقه خاورمیانه دارد.

هنگامیکه موافقتنامه ابراهیم امضا شد، کمتر کسی انتظار داشت که نتایج این توافق بتواند به سرعت همه چیز را تحت الشعاع قرار دهد.

ارزیابی ناظران این بود که تبعات حاصل از این توافق تاریخی شاید خیلی زود به بار ننشیند اما پس از برقراری نخستین پرواز هوایی از اسرائیل به ابوظبی، دو اتفاق مهم نیز تقریبا به صورت همزمان رخ داد که ناشی از وزیدن نسیم تغییر در منطقه و حرکت آن به سمت دیپلماسی صلح بود.

این دو اتفاق تقریبا همزمان از سویی نشان داد که اسرائیل بی شک در دیپلماسی صلح منطقه ای «دست پیش» را دارد به این معنی که با بهره گیری از ابتکار عمل فروتنانه، اعراب را به سمت صلح و آشتی سوق داده و خاورمیانه را مستعد عبور از شرایط «دیپلماسی سنتی سخت» به «نظم جدید نرم» کرده است.

عربستان ، یک قدم به سوی صلح
نخستین اتفاق مهم، مشارکت عربستان سعودی در انجام پرواز تاریخی از اسرائیل به فرودگاه ابوظبی با در اختیار قرار دادن آسمان این کشور بود. این رویداد به خودی خود یک سیگنال مثبت از طرف مهمترین کشور جهان اسلام نسبت به موضوع دیپلماسی اسرائیلی – اماراتی بود و پیام آن این است که منطقه خلیج فارس آماده تعامل مستمر برای برقراری صلح است. البته پادشاه عربستان، پیش شرط تشکیل کشور مستقل فلسطینی را نیز مطرح نموده است، که می توان، نگاه متفاوت ولیعهد محمد بن سلمان، و مرد مهم امروز ریاض را، متمایل به نزدیکی به اسرائیل ارزیابی کرد.

محور ترکیه – قطر و پاپیش گذاشتن حماس
اتفاق مهم دوم پس از موافقتنامه ابراهیم، پاپیش گذاشتن گروه ستیزه جوی حماس برای توافق با اسرائیل بود.

ارزیابی ها نشان می دهد میانجیگری قطر برای توافق حماس و اسرائیل، چند روز پس از ملاقات اردوغان رئیس جمهور ترکیه با اسماعیل هنیه و صالح العاروری رییس و نایب رئیس دفتر سیاسی حماس در ترکیه رخ داد، ملاقاتی که حواشی زیادی در پی داشت و دولت آمریکا هم به آن واکنش منفی نشان داد.

طبق تحلیل داده های سیاسی، ترکیه و قطر مدتهاست که روابط صمیمانه ای با یکدیگر دارند که این رابطه ظاهرا در تقابل با محور امارات- عربستان پیش می رود. اما نکته مهم اینجاست که تحولات جدید در منطقه پس از موافقتنامه ابراهیم، از تغییر رفتار برخی دولتها از جمله ترکیه نیز حکایت دارد.

آنکارا گرچه در ماه‌های گذشته دیپلماسی لفظی سختی با تل آویو داشته اما به نظر می رسد در باطن چندان بی میل به سر و سامان گرفتن روابط اعراب با اسرائیل نیست.

گواه این مدعا واکنش سخنگوی وزارت خارجه ترکیه به انتقاد آمریکا از میزبانی آنکارا از حماس بود. «آقسوی» سخنگوی وزارت خارجه ترکیه در این باره مطالب تازه ای را مطرح کرد که از بی میلی آنکارا به تداوم تخاصم عربها و اسرائیل حکایت داشت.

وی در این اظهارات که خبرگزاریِ رسمیِ “ت.ر.ت” ترکیه آن را بازتاب داد، گفت: «برای برطرف کردن مناقشه اعراب و اسرائیل باید به سیاست های متعادل و راه حل های صمیمانه اتکا کنیم.»
این اظهارات نشان می دهد که ترکها با وجود سیاست علنی ضداسرائیلی، در باطن به ایجاد توافق فراگیر میان اعراب و اسرائیل بی میل نیستند.

در آن سو نیز، قطر قرار دارد که چند سالی است روابط غیررسمی تجاری با اسرائیل دارد و هنیه پس از ترکیه به آنجا که چند سالی است محل اقامت دایم او شده برگشت تا از سران آن بخواهد واسطه توافق آنها با اسرائیل شوند. بنابراین در خوشبینانه ترین حالت، اینطور به نظر می رسد که میان دیدار های سران حماس از ترکیه و چیزهایی که آنجا شنیدند و درخواست از قطر برای میانجی‌گری ارتباط معناداری وجود دارد.

دولت خودگردان فلسطینی هم کوتاه آمد
مقاومت در منطقه در برابر موج شتابان تغییر به نفع صلح، حتی دولت خودگردان فلسطینی را که ابتدا موضعی سخت را در قبال صلح امارات- اسرائیل اتخاذ کرده بود تحت تاثیر سیگنال های مثبت قرار داد.

گرایش به صلح با اسرائیل در منطقه خلیج فارس، موجی است که آغاز شده و اکنون دولتهای بحرین و عمان هم در لیست انتظار و موعد مناسب برای اعلام برقراری رسمی روابط با اورشلیم هستند. در منطقه شاخ افریقا نیز سودان به این موج پیوسته است.

این تغییرات در منطقه حتی حکومت خودگردان فلسطینی را هم همچون حماس تاثیر پذیر کرده است. دولت محمود عباس در ابتدا تصور می کرد که می تواند اتحادیه عرب و چند دولت عربی دیگر را هم با موضع سرسختانه ضد اسرائیلی خود همراه کند اما وقتی فلسطینی‌ها دیدند که اتحادیه عرب حاضر نیست در نشستی اضطراری در برابر توافق امارات موضع بگیرد، چاره‌ دیگری نداشتند جز اینکه صبر کنند تا در نخستین نشست برنامه‌ریزی شده، مساله را مطرح کنند. آنها پیش‌نویس قطعنامه‌ای را تهیه کردند که در آن به شکل مستقیم نام امارات ذکر شده بود و توافق ابراهیم نیز محکوم شده بود. اما ظاهرا حتی همین قطعنامه هم بسیار خوش‌بینانه‌تر از آنچه فلسطینی‌ها به دنبالش بودند نوشته شده بود.

با این حال پیش‌نویس پیشنهادی فلسطینی‌ها حتی قبل از رسیدن به نشست بررسی در سطح وزرای خارجه، با مخالفت جدی بحرین روبه‌رو شد و در واقع از کار افتاد.

در منطقه خلیج فارس، نه فقط امارات بلکه بحرین و عمان و قطر، نیز روابط غیررسمی دوستانه‌ای با اسرائیل دارند از همین رو این دولتها نیز مایل نیستند منافع اقتصادی و امنیتی خود را در معرض آسیب قرار دهند.

فلسطینی‌ها نه تنها ناچار شدند که قید قطعنامه ضد اماراتی را بزنند، بلکه ۲۴ ساعت قبل از نشست، خبرگزاری رسمی تشکیلات خودگردان فلسطینی – وفا – گزارش داد که محمود عباس، با هرگونه توهین به نمادهای کشورهای عربی از جمله امارات مخالفت کرده و گفته چنین توهین‌هایی را نمی‌پذیرد.

در نهایت دیپلماتهای فلسطینی، پیش‌نویس جدیدی تهیه کردند که به شکل قابل ملاحظه‌ای لحن آن تغییر کرده بود. در این پیش‌نویس دیگر از محکوم کردن امارات خبری نبود. بخشهای مربوط به لزوم مقابله با امارات نیز از پیش‌نویس حذف شد. در عوض قطعنامه مذکور نیز گریزی به عبارت «صلح» زد و خواستار آن شد که طرح صلح سال ۲۰۰۲ از یادها نرود.

الزامات نظم جدید منطقه ای پس از موافقتنامه ابراهیم
واقعیت این است که در نظم جدید منطقه ای، جایی برای شرارت و آتش افروزی نیست، تمایل حماس برای توافق با اسرائیل هم نشان می دهد که آنها پیام موافقتنامه ابراهیم را درک کرده اند و نمی خواهند از قطار تعامل که مسافران آن امارات، ترکیه، قطر، عربستان، عمان، بحرین و دیگران هستند جا بمانند چرا که اتکا به ایران بی پول و منزوی هم درد چندانی از آنها دوا نمی کند.

گرچه به گروه ستیزه جوی حماس در خصوص پایبندی به توافقات اعتماد زیادی نمی توان کرد، اما از محتوای توافق صورت گرفته آنها با اسرائیل اینگونه بر می آید که حماس نیز راکت پراکنی های کور به شهرهای مرزی اسرائیل و ارسال بالن آتش زا را اقدامی بی فایده می بیند که نتیجه آن زجر و محرومیت برای فلسطینی های ساکن نوار غزه است. از همین رو به توصیه قطر، حماس متعهد شده از اینگونه اقدامات دست بردارد و حتی در ازای پایان دادن به ناامنی در مرزهای اسراییل، ۳۵ میلیون دلار از قطر دریافت کند که البته باید آن را صرف ایجاد زیرساخت های رفاهی در غزه نماید.

اگر حماس دست از شرارت بردارد و مانع فعالیت تروریست ها در مرز اسرائیل شود، تل آویو هم که همواره دست پیش را در صلح داشته امتیازاتی همچون گشایش گذرگاههای غزه برای عبور کالا و سوخت و وسعت منطقه ماهیگیری برای تامین معیشت خانوارهای فلسطینی مقرر خواهد کرد تا رفاه و آرامش فلسطینی ها تسهیل شود.

بدون شک، ایجاد رفاه در مناطق فلسطینی، خواست همه فلسطینی‌هاست که این خواسته سالهاست با دخالت های نفرت بار حکومت ایران و تشویق این حکومت تروریست به آتش افروزی بی حاصل، به تعویق افتاده است که البته ثمره آن فقر، عقب ماندگی و درماندگی مردم فلسطین بوده، همچنانکه مردم ایران به خاطر مدیریت افراطی سران تهران سالهاست با فقر و گرسنگی خانمان سوز دست به گریبان هستند.

به هر حال، نظم جدید در منطقه خاورمیانه می تواند نمایان‌گر صلح، آرامش، رفاه و امنیت برای شهروندان یهودی و مسلمان باشد. چنین نظمی قطعا افراطی گری را به عقب خواهد راند و هیولای سرکش کشتار و نفرت پراکنی را در انزوای کامل قرار خواهد داد.

انتظار می رود چنانچه آقای کوشنر هم گفته، در چند ماه آینده دولتهای عرب بیشتری به صلح و رابطه دیپلماتیک رسمی با اسرائیل تمایل پیدا کنند و روشن است که تا آن موقع ممکن است سیگنال های مثبت بیشتری در کنار تغییرات واقع بینانه از طرف دولتها نسبت به جریان صلح نمودار شود.