بازتنظیم راهبردی ایران: از سرخوردگی نسبت به روسیه تا چرخش به سوی چین
از اتحاد تاکتیکی تا ناامیدی راهبردی شراکت ایران و روسیه در دههی گذشته شکوفا شد؛ اتحادی که عمدتاً از دل انزوای مشترک و تحریمهای غرب زاده شد. تهران در جریان جنگ اوکراین، پهپادهای پیشرفتهای مانند شاهد-۱۳۶ و شاهد-۱۲۹ را در اختیار مسکو قرار داد و در مقابل، حمایت دیپلماتیک و مسیرهای تجاری جایگزین بهدست آورد. مدتی، این دو کشور به نظر میرسیدند که در دشمنی مشترک با غرب متحدند.
با این حال، تا اواخر سال ۲۰۲۴ و آغاز ۲۰۲۵، فضای تهران رو به تیرگی گذاشت. مقامهای ایرانی بهتدریج نسبت به انفعال مسکو در برابر حملات اسرائیل به سوریه و ایران، موضع مبهم آن در قبال توافق کریدور زنگزور که با میانجیگری واشینگتن صورت گرفت، و از همه تحریکآمیزتر، پذیرش ضمنی دیدگاه امارات دربارهی سه جزیرهی خلیج فارس که ایران مدتها بر مالکیت خود بر آنها تأکید دارد، اعتراض کردند.
سرخوردگی تهران از روسیه پس از عملیات ویرانگر اسرائیل – با نام «شیر برخاسته» – در میانهی سال ۲۰۲۵ تشدید شد. این عملیات بخشهای عمیقی از خاک ایران را هدف قرار داد، از جمله سایتهای هستهای، پایگاههای سپاه پاسداران و مقامات ارشد. ایران انتظار داشت که از مسکو نوعی حمایت ملموس دریافت کند – اگر نه نظامی، حداقل دیپلماتیک. هیچیک رخ نداد.
آزمون «شیر برخاسته»
حملات اسرائیل شوکی برای رهبری ایران بود و در عرض چند روز، بخش بزرگی از ساختار فرماندهی نظامی کشور را از میان برد. ایران با پرتاب موشکهای بالستیک و پهپادهای متعدد پاسخ داد، اما این درگیری انزوای آن را آشکار کرد. ایالات متحده نیز به اسرائیل پیوست و تأسیسات زیرزمینی هستهای ایران را هدف قرار داد، در حالی که مسکو به بیانیههایی محتاطانه بسنده کرد.
رسانههای ایرانی به سرعت به این تناقض پرداختند. از فرارو تا تابناک، تقریباً همه رسانهها – از اصلاحطلب تا وابسته به سپاه – روسیه را به انفعال و ضعف در حمایت متهم کردند. گزارشهایی منتشر شد مبنی بر اینکه عباس عراقچی، وزیر خارجه، شخصاً در جریان نبرد به مسکو پرواز کرده تا نامهای از سوی آیتالله خامنهای را به پوتین تحویل دهد و خواستار مداخلهی روسیه شود؛ پاسخی در کار نبود.
حتی صداهای محافظهکار نیز نشانههایی از بیاعتمادی بروز دادند. یکی از اعضای ارشد مجمع تشخیص مصلحت نظام گمانهزنی کرد که شاید اسرائیل پیشاپیش روسیه را از حمله مطلع کرده و پرسید چرا مسکو هیچ هشدار قبلی نداده است. هرچند وزارت خارجه چنین ادعاهایی را رد کرد، اما همین طرح مسئله نشانگر نادری از اجماع در صحنهی سیاسی چندپارهی ایران بود: روسیه در آزمون وفاداری مردود شده است.
سقوط اسد: نماد واگرایی منافع
رخداد دیگر، سقوط رژیم بشار اسد در سال ۲۰۲۴ بود. برای تهران، اسد ستون نفوذ منطقهایاش بود – متحدی در خط مقدم که با نیروهای سپاه و حزبالله حفظ میشد. روسیه نیز سالها در بقای حکومت دمشق سرمایهگذاری کرده بود. اما هنگامی که دولت سوریه زیر فشار حملات شورشیان فروپاشید، واکنش محدود نظامی مسکو در نگاه تهران بهمنزلهی رهاسازی تلقی شد.
رسانههای ایرانی آن را «خیانت روسیه در سوریه» نامیدند و مدعی شدند که حملات هوایی روسیه عمداً به ساختمانهای خالی صورت گرفته است. این رویداد یکی از فرضهای بنیادین همکاری تهران–مسکو را در هم شکست: اینکه هر دو قدرت در حفظ حکومتهای متحد در خاورمیانه منافع مشترک دارند.
کریدور زنگزور و جزایر خلیج فارس: شکافهای عمیقتر
پذیرش مسکو از توافق صلح میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان در اوت ۲۰۲۵ – توافقی که با میانجیگری آمریکا حاصل شد و به واشینگتن در مرز شمالی ایران جای پایی داد – ضربهی دیگری بود. تهران این کریدور را تهدیدی مستقیم برای دسترسی خود به قفقاز و جاهطلبیهایش در چارچوب طرح «یک کمربند، یک جاده» چین میداند. مقامهای ایرانی از مسکو خواستند تا با این توافق مخالفت کند؛ سکوت کرملین تنها برداشت بیاعتمادی را تقویت کرد.
علاوه بر این، در ژوئیهی ۲۰۲۳، بیانیهی مشترکی میان روسیه و شورای همکاری خلیج فارس خواستار «حلوفصل مسالمتآمیز» اختلاف ارضی شد – عبارتی که در عمل تأیید موضع امارات تلقی گردید. تهران در اعتراض، سفیر روسیه را احضار کرد و روزنامههای ایرانی این اقدام را «خیانت سیاسی» نامیدند. حتی علیاکبر ولایتی، مشاور ارشد رهبری در امور بینالملل، موضع مسکو را «قابل تأسف» خواند.
گزینهی چینی
در چنین فضایی، ایران آغوش خود را بیش از پیش به سوی چین گشوده است. سفر مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، به پکن در سپتامبر ۲۰۲۵ آغازگر مرحلهای تازه در چرخش شرقی تهران بود؛ روندی که پیشتر در دوران ابراهیم رئیسی پایهگذاری شد. علی خامنهای در شبکهی X (توییتر سابق) به دو زبان فارسی و چینی نوشت: «ایران و چین، با تمدنهای کهن خود، قادرند نظم منطقهای و جهانی را دگرگون کنند.»
اگرچه این شراکت هنوز بیشتر جنبهی نمادین دارد، تهران در چین شریکی باثباتتر و عملگراتر میبیند – قدرتی که کمتر درگیر رقابتهای خاورمیانه است و توانایی بیشتری در ارائهی مسیرهای اقتصادی دارد. با این حال، پکن نمیتواند بهطور کامل جایگزین مسکو شود.
در نهایت، چرخش ایران به سوی چین نشانهی گسست کامل از روسیه نیست، بلکه بازتنظیم راهبردی است. رهبران تهران، به بهای سنگین، درمییابند که اتکا به هر قدرت بزرگ – چه شرقی، چه غربی – هزینه دارد. راهبرد کنونی ایران نه انتخاب میان مسکو و پکن، بلکه حفظ استقلال میان آن دو است. در نظم در حال تحول اوراسیایی، ایران میکوشد بیش از یک شریک درجهدوم باشد؛ هدفش تبدیل شدن به قطبی مستقل در این معادله است.
متن کامل این تحلیل دکتر آوی داویدی توسط موسسه استراتژی و امنیت اورشلیم منتشر شده است: https://jiss.org.il/en/davidi-iranian-disappointment-with-russia-and-the-strategic-turn-to-china/
Iran’s Strategic Recalibration: From Russian Disillusionment to a Chinese Pivot
By Avi Davidi
In the aftermath of the confrontation with Israel, Iran finds itself navigating a complex realignment within its anti-Western bloc. Once anchored to Moscow, Tehran’s foreign policy is now tilting toward Beijing – a shift driven by growing frustration with Russia’s perceived inaction and self-interest.
From Tactical Alliance to Strategic Disappointment
The Iran–Russia partnership flourished over the past decade, largely born of mutual isolation and Western sanctions. Tehran supplied Moscow with advanced drones such as the Shahed-136 and Shahed-129 during the Ukraine war, while in return, it gained diplomatic cover and alternative trade channels. For a time, the two seemed bound by shared antagonism toward the West.
Yet by late 2024 and into 2025, the mood in Tehran began to sour. Iranian officials became increasingly vocal about Moscow’s passivity toward Israeli strikes in Syria and Iran, its ambiguous stance on the Zangezur Corridor deal brokered by Washington, and, most provocatively, its implicit recognition of the UAE’s attitude toward the three Persian Gulf islands long claimed by Iran.
Tehran’s disappointment with Russia hardened further after the devastating Israeli offensive – Operation Rising Lion – in mid-2025. The campaign struck deep inside Iran, targeting nuclear sites, IRGC bases, and senior leadership figures. Iran expected some form of tangible support from Moscow, if not militarily, at least diplomatically. None came.
The “Rising Lion” Test
The Israeli strike was a shock to Iran’s leadership, erasing large parts of its military command structure within days. Iran retaliated with waves of ballistic missiles and drones, but the conflict underscored its isolation. The United States joined Israel’s effort, hitting underground nuclear facilities. Meanwhile, Moscow limited itself to muted statements.
Iranian media quickly picked up on the discrepancy. Outlets across the political spectrum – from the reformist Fararu to the IRGC-aligned Tabnak – accused Russia of passive and weak support. Reports claimed that Foreign Minister Abbas Araghchi personally flew to Moscow during the fighting to deliver a letter from Supreme Leader Ali Khamenei, appealing for Russian intervention. None materialized.
Even conservative voices hinted at mistrust. A senior member of Iran’s Expediency Council speculated that Israel might have informed Moscow of the strike in advance, questioning why the Russians offered no warning. Though the Foreign Ministry dismissed such claims, they reflected a rare moment of consensus across Iran’s divided political scene: Russia had failed a key test of loyalty.
The Assad Collapse: Symbol of Diverging Agendas
Another rupture came with the fall of Bashar al-Assad’s regime in 2024. For Tehran, Assad had been a linchpin of its regional influence – a front-line ally sustained by IRGC units and Hezbollah. Russia, too, had long invested heavily in Syria’s survival. But when the Damascus government collapsed under renewed rebel offensives, Moscow’s restrained military response was seen in Tehran as abandonment.
Iranian media branded it “a Russian betrayal in Syria,” alleging that Russian airstrikes targeted empty buildings rather than rebel concentrations. The event shattered one of the foundational assumptions of Iranian–Russian cooperation: that both powers shared an interest in preserving allied regimes across the Middle East.
The Zangezur Corridor and Gulf Islands: Fault Lines Deepen
Moscow’s acceptance of the U.S.-brokered peace between Armenia and Azerbaijan in August 2025 – granting Washington a foothold along Iran’s northern border through the Zangezur Corridor – was another blow. Tehran views the corridor as a direct threat to its access to the Caucasus and to its ambitions under China’s Belt and Road Initiative. Senior Iranian officials urged Moscow to oppose it; the Kremlin’s silence only reinforced perceptions of Russian unreliability.
Moreover, in July 2023, a joint statement between Russia and the Gulf Cooperation Council called for a “peaceful resolution” to the territorial dispute – language effectively endorsing the UAE’s claim. Tehran summoned the Russian ambassador in protest, while Iranian newspapers described the move as a “political betrayal.” Even Khamenei’s top foreign policy adviser, Ali Akbar Velayati, publicly lamented Moscow’s stance as “regrettable.”
The Chinese Alternative
Against this backdrop, Iran has intensified its embrace of China. President Masoud Pezeshkian’s visit to Beijing in September 2025 signaled a new phase in Tehran’s eastward tilt, following earlier groundwork laid by former President Ebrahim Raisi. Supreme Leader Khamenei posted on X (formerly Twitter) in both Persian and Chinese: “Iran and China, with their ancient civilizations, have the power to reshape the regional and global order.”
While the partnership remains mostly rhetorical, Iran sees in China a steadier, more pragmatic partner – one less entangled in Middle Eastern rivalries and more capable of offering economic lifelines. Yet Beijing cannot replace Moscow in entirely.
Ultimately, Iran’s pivot toward China reflects not an abandonment of Russia, but a recalibration. Tehran’s leadership is learning, painfully, that reliance on any single great power – East or West – comes at a cost. Its current strategy, therefore, is not to choose between Moscow and Beijing, but to preserve autonomy between them. In the evolving Eurasian order, Iran aspires to be more than a junior partner – it seeks to be a pole in its own right.
The full version of this analysis by Dr. Avi Davidi was published by The Jerusalem Institute for Strategy and Security:
Iranian Disappointment with Russia and the Strategic Turn to China