راهبرد نوظهور هوش مصنوعی ایران
ایران با شتابی غیرمعمول در حال ورود به رقابت هوش مصنوعی است؛ فناوریای که نه فقط اولویتی اقتصادی و علمی، بلکه ابزاری برای قدرت ملی، کنترل داخلی و رویاروییهای آینده با رقبایی مانند اسرائیل و ایالات متحده تلقی میشود. با وجود تحریمها و بحران اقتصادی، مقامات ارشد، نهادهای امنیتی و پژوهشگران وابسته به حاکمیت، از هوش مصنوعی بهعنوان حوزهای راهبردی یاد میکنند که تهران باید بهطور مستقل و بدون تکیه بر پلتفرمهای غربی که ممکن است روزی دسترسی ایران را قطع کنند، بر آن مسلط شود. در سراسر دولت، دانشگاه و نیروهای مسلح، تلاشی هماهنگ در جریان است تا توسعه ملی هوش مصنوعی نهادینه شود، پلتفرمهای بومی ایجاد گردد و در نهایت این فناوری در زیرساختهای سایبری و نظامی ایران – از جمله عملیات تهاجمی – ادغام شود.
در سطح سیاسی، رهبر جمهوری اسلامی، علی خامنهای، هوش مصنوعی را به «دستور شخصی» خود تبدیل کرده است. او در سخنرانیهایی از سال ۲۰۲۴ هشدار داده که ممکن است در آینده نهادی بینالمللی مشابه آژانس نظارت هستهای تشکیل شود که دسترسی ایران به فناوری هوش مصنوعی را محدود کند. از نظر او ایران باید با سرعت قابلیتهای مستقل خود را بسازد. خامنهای تأکید دارد که جمهوری اسلامی نباید صرفاً «مصرفکننده» سیستمهای خارجی بماند بلکه باید «لایههای عمیق» این حوزه را بشناسد و آن را در شکلدهی حکمرانی بهکار بگیرد. رئیسجمهور مسعود پزشکیان نیز همین خط را دنبال میکند و بر قانونگذاری، تنظیمگری و تدوین نقشه ملی هوش مصنوعی با مشارکت نهادهای تحقیقاتی، وزارتخانهها و مجلس تأکید دارد.
شبکه گستردهای از مقامات ارشد این دستورکار را تقویت میکنند. محمد مخبر، معاون اول رئیس جمهور پیشین رژیم، میگوید ایران باید متخصصان جوان را آموزش دهد، در آموزش هوش مصنوعی سرمایهگذاری کند و زیرساخت شرکتهای «دانشبنیان» را گسترش دهد. دبیر انجمن هوش مصنوعی ایران هشدار میدهد که تحریمها در حوزه سختافزار و نرمافزار پیشرفت داخلی را کند کرده و ممکن است در آینده به یک انسداد تقریباً کامل تبدیل شود؛ مشابه محدودیتهایی که درباره برخی تسلیحات اعمال شد. استادان وابسته به سپاه پاسداران نیز آشکارا پژوهشهای هوش مصنوعی را با برنامهریزی نظامی پیوند میدهند و آن را ابزاری برای تسریع تصمیمگیری و اجرای عملیات در میدان نبرد توصیف میکنند.
فرماندهان نظامی مستقیمتر سخن میگویند. حسین سلامی، فرمانده پیشین سپاه، هوش مصنوعی را برای هدفگیری دقیق – از جمله در جنگ دریایی – حیاتی میدانست؛ نیروی دریایی سپاه میگوید هوش مصنوعی در سامانههای موشکی و هوایی ادغام شده و نیروی زمینی ارتش اعلام کرده که از این پس هیچ تجهیزاتی که «هوشمند» نباشد خریداری نخواهد شد؛ امری که در عمل ادغام فناوریهای هوش مصنوعی را اجباری میکند. مجموعه این اظهارات نشان میدهد که ایران هوش مصنوعی را نه صرفاً یک انقلاب فناورانه، بلکه یک انقلاب نظامی میبیند که نباید آن را از دست بدهد.
در سطح نهادی، ایران با سرعت قابل توجهی پیش میرود. مجلس در ژوئن ۲۰۲۴ «سند ملی هوش مصنوعی» را تصویب کرد که چشمانداز خامنهای را تثبیت و اهدافی مانند ایجاد زیرساخت ملی، توسعه سرمایه انسانی، نقشآفرینی پژوهشی بینالمللی و بهکارگیری هوش مصنوعی برای تقویت حکمرانی و تابآوری اقتصادی را تعیین میکند. در اواخر ۲۰۲۵ مجلس همچنین «سازمان ملی هوش مصنوعی» را زیر نظر ریاستجمهوری تأسیس کرد تا تنظیمگری، نظارت بر اجرا و نمایندگی ایران در سطح جهانی را بر عهده بگیرد. همزمان، تهران یک پلتفرم بومی آزمایشی راهاندازی کرده که در حوزههای پزشکی، اقتصاد، حملونقل و آموزش مورد استفاده قرار گرفته و هدف درازمدتش جایگزینی کامل پلتفرمهای غربی است.
اما در حالی که مقامات ایرانی بر استفاده «دفاعی» تأکید میکنند، شرکتهای فناوری غربی از رشد مداوم کاربردهای تهاجمی ایران پرده برداشتهاند. مایکروسافت، گوگل و OpenAI گزارشهایی منتشر کردند مبنی بر تلاش بازیگران ایرانی برای استفاده از مدلهای زبانی در جهت بهبود هک، انتشار اطلاعات نادرست، فیشینگ و شناسایی آسیبپذیریها.
گروه عملیات نفوذ «STORM-2035» با استفاده از ابزارهای OpenAI در جریان انتخابات ۲۰۲۴ آمریکا مطالب چندزبانه تولید کرد، روایتهای اختلافافکن را تقویت نمود و پیامهای حامی ایران را گسترش داد. این گروه مقالات و پستهای تولیدشده با هوش مصنوعی را در شبکههای نفوذ وارد کرد و مخاطبان ایالات متحده، اروپا و خاورمیانه را هدف گرفت، در حالی که خود را به شکل شهروندان محلی جا میزد.
یک هویت دیگر وابسته به سپاه با نام «CyberAv3ngers» از ابزارهای تجاری هوش مصنوعی برای اسکن آسیبپذیریهای سیستمهای کنترل صنعتی، پنهانسازی کدهای مخرب، جستجوی ابزارهای امنیتی ضعیف و گسترش حوزه هدفگذاری استفاده کرد. پلتفرم Gemini گوگل تلاش هکرهای ایرانی برای بررسی سامانههای دفاعی اسرائیل، زیرساختهای ماهوارهای، فناوریهای پهپادی و عملیات فیشینگ به زبان عبری را شناسایی کرده است؛ یعنی در عمل یادگیری مهارتهای عملیاتی از مدلهای هوش مصنوعی.
گروه APT-42 نیز تلاش کرد سیستمهای هوش مصنوعی را به ارائه راهنماییهای «شبیهسازی حمله») رد تیم) فریب دهد. این تلاشها از یکسو پیشرفت و پیچیدگی فنی ایران را نشان میدهد و از سوی دیگر محدودیتهای آن را: ایران همچنان به مدلهای غربی وابسته است زیرا پلتفرمهای داخلی بسیار عقبترند. فشار سیاسی برای دستیابی به «هوش مصنوعی بومی» بازتابدهنده نگرانی عمیقی است نسبت به احتمال مسدود شدن دسترسی ایران در آینده نزدیک.
مسیر ایران شبیه روند جهانی عملیات سایبری مبتنی بر هوش مصنوعی است. از طرحهای کلاهبرداری کره شمالی تا کارزارهای نفوذ چند کشور، تهران با مطالعه نمونهها، روشهای نوین را فرامیگیرد و آنها را در نبردهای ژئوپولیتیکی خود بهکار میگیرد. هرچند بهرهگیری ایران از هوش مصنوعی هنوز تا حدی آزمایشی است، اما زیرساختی که در حال شکلگیری است – اگر موفق شود – میتواند توانایی بیسابقهای برای بهکارگیری سلاحهای سایبری خودکار، عملیات نفوذ و حتی هوش مصنوعی نبردی در تقابلهای آینده با اسرائیل و غرب ایجاد کند.
بنابراین «انقلاب هوش مصنوعی» ایران را نباید تبلیغات صرف تلقی کرد. این پروژه ملی استراتژیک، اقتصاد، حکمرانی، توان نظامی و سیاست خارجی ایران را دربر میگیرد و با سرعتی چشمگیر پیش میرود.
متن کامل این تحلیل دکتر آوی داویدی توسط موسسه استراتژی و امنیت اورشلیم منتشر شده است: